خودنویس

مقالات و مطالب و نرم افزارهای آموزشی و پرورشی

خودنویس

مقالات و مطالب و نرم افزارهای آموزشی و پرورشی

نگاهی به ارزشیابی توصیفی

يكشنبه, ۲۸ مهر ۱۳۹۲، ۱۱:۵۲ ب.ظ

در فرآیند یاددهی ـ یادگیری، نقش معلم از انتقال دهنده به تسهیل کننده یادگیری تغییر یافته و فراگیر جستجوگر، خودرهبر، محقق، خلاق و تصمیم گیرنده است. در کلاس های درس فعالیت های فردی جای خود را به فعالیت های تیمی و گروهی داده و باتوجه به پیشرفت های گوناگون، جامعه از دانش آموزان انتظار دارد که در پی کسب مهارت های اجتماعی، ارتباطی و دارای شخصیت عالی باشند. امروزه در تعلیم و تربیت، اندوختن معلومات و گسترش پاسخ های معین، مدنظر نیست، بلکه مهارت های حل مسائل و تفکر نقاد، که به نوعی مهارت های اجتماعی و زندگی را تبلیغ می کنند، موردتوجه است. در شرایط کنونی ارائه و یاددهی صرف قوانین، نظریه های خشک، فرمول های بی جان و محفوظات علمی را باید به بوته فراموشی سپرد. در حین آموزش باید ارزشیابی کرد و ارزشیابی سئوال محور را باید بر ارزشیابی پاسخ محور، ترجیح داد، زیرا شوق به دانستن و کشف مجهولات را در فراگیران افزایش می دهد. ارزشیابی باید به حیطه نگرش و عواطف دانش آموزان نیز توجه داشته باشد و شیوه های کاربردی در سنجش و ارزیابی آنها را در این ابعاد نیز، بخوبی فراهم کند. یکی دیگر از کاربردهای مهم ارزشیابی، گرفتن بازخورد میان معلم، دانش آموز و والدین است که همه این موارد را می توان در ارزشیابی توصیفی جستجو کرد. در این گزارش ابتدا به تعریف ارزشیابی توصیفی می پردازیم، سپس ضرورت اجرای آن توضیح داده خواهد شد. آنگاه اهداف، ویژگی ها و ابزارهای ارزشیابی توصیفی موردبحث قرار می گیرد و در پایان هم نتیجه گیری لازم ارائه خواهد شد.

در کلاس های درس فعالیت های فردی جای خود را به فعالیت های تیمی و گروهی داده و باتوجه به پیشرفت های گوناگون، جامعه از دانش آموزان انتظار دارد که در پی کسب مهارت های اجتماعی، ارتباطی و دارای شخصیت عالی باشند. امروزه در تعلیم و تربیت، اندوختن معلومات و گسترش پاسخ های معین، مدنظر نیست، بلکه مهارت های حل مسائل و تفکر نقاد، که به نوعی مهارت های اجتماعی و زندگی را تبلیغ می کنند، موردتوجه است. در شرایط کنونی ارائه و یاددهی صرف قوانین، نظریه های خشک، فرمول های بی جان و محفوظات علمی را باید به بوته فراموشی سپرد. در حین آموزش باید ارزشیابی کرد و ارزشیابی سئوال محور را باید بر ارزشیابی پاسخ محور، ترجیح داد، زیرا شوق به دانستن و کشف مجهولات را در فراگیران افزایش می دهد. ارزشیابی باید به حیطه نگرش و عواطف دانش آموزان نیز توجه داشته باشد و شیوه های کاربردی در سنجش و ارزیابی آنها را در این ابعاد نیز، بخوبی فراهم کند. یکی دیگر از کاربردهای مهم ارزشیابی، گرفتن بازخورد میان معلم، دانش آموز و والدین است که همه این موارد را می توان در ارزشیابی توصیفی جستجو کرد. در این گزارش ابتدا به تعریف ارزشیابی توصیفی می پردازیم، سپس ضرورت اجرای آن توضیح داده خواهد شد. آنگاه اهداف، ویژگی ها و ابزارهای ارزشیابی توصیفی موردبحث قرار می گیرد و در پایان هم نتیجه گیری لازم ارائه خواهد شد.

تعریف ارزشیابی توصیفی

ارزشیابی توصیفی به عمق و کیفیت یادگیری دانش آموزان توجه دارد و وضعیت یادگیری آنها را به طور دقیق توضیح می دهد، به گونه ای که موجب اصلاح، بهبود و توسعه دانش، مهارت ها و نگرش دانش آموزان شود. در ارزشیابی توصیفی به جای مقیاس کمی از مقیاس رتبه ای استفاده می شود و عملکردهای دانش آموزان را با مقیاس هایی مانند (در حد انتظار، نزدیک به انتظار و نیازمند تلاش بیشتر)، توصیف می کند، ارزشیابی توصیفی برای سنجش فعالیت های دانش آموزان از ابزارهای مختلفی مانند پوشه کار، چک لیست، ثبت مشاهده رفتار و... استفاده می کند و به ابعاد جسمانی، اجتماعی و عاطفی آنها نیز توجه دارد.

ضرورت اجرای ارزشیابی توصیفی

نظام ارزشیابی سنتی دارای نقاط ضعف و آسیب زایی است که ضرورت اجرای ارزشیابی توصیفی را آشکار می کند و اینک به برخی از آنها اشاره می شود:

۱) تأکید بیش از حد بر حفظ مطالب به جای درک مفاهیم.

۲) تأکید بیش از حد بر امتحان پایانی و ایجاد رعب و وحشت از امتحان

۳) تمرکز معلم در تدریس بر یاددادن آن چیزی که از آن امتحان بعمل می آید، نه آن چیزی که ارزش یادگیری دارد.

۴) به کار نگرفتن نتایج ارزشیابی برای اصلاح وضع آموزشی.

۵) برجسته نبودن نقش دانش آموز در فرایند یادگیری.

۶) هدف شدن امتحان و کسب نمرات بالاتر.

۷) کاهش مفهوم ارزشیابی به مفهوم امتحان.

۸) وجود تردیدهای جدی درباره اعتبار امتحان در سنجش اهداف موردنظر.

۹) ناکارآمدی مقیاس های کمی برای ارزیابی تغییرات کیفی در شخصیت دانش آموزان.

۱۰) بی توجهی به دیگر ابعاد شخصیتی دانش آموزان بویژه بهداشت روانی.

۱۱) نگاه به امتحان به عنوان یک مانع که باید آن را پشت سر گذاشت.

۱۲) ایجاد اضطراب در فراگیران و از بین بردن لذت یادگیری.

۱۳) بی توجهی به تفاوت های فردی دانش آموزان.

۱۴) ایجاد زمینه برای بارآوردن افرادی متقلب، ریاکار و حسود.

۱۵) وجود پدیده کودک آزاری به صورت های مختلف.

اهداف ارزشیابی توصیفی

۱) بهبود کیفیت فرایند یاددهی ـ یادگیری: در این الگو، ارزشیابی معلم به گونه ای است، که دوام یادگیری و ماندگاری آن در ذهن را افزایش می دهد و به اهداف سطوح بالاتر حیطه شناختی توجه دارد. یادگیری دانش آموزان به علت آنکه درگیری بیشتری با تکالیف درسی دارند، عمیق تر می شود. در این ارزشیابی اهداف حیطه های دیگر، مانند اجتماعی، عاطفی و روانی نیز موردنظر قرار می گیرد و فرصتهای یادگیری از طریق مشارکت والدین در امر یاددهی ـ یادگیری، افزایش می یابد.

۲) فراهم کردن زمینه لازم برای حذف فرهنگ ۲۰ گرایی: از آنجا که در این ارزشیابی، مقیاس فاصله ای جای خود را به مقیاس رتبه ای می دهد، دانش آموزان و والدین دیگر نگران نمره نیستند و حساسیت آنها در این مورد بسیار کاهش می یابد. در این طرح به دانش آموزان و والدین، بازخوردهای توصیفی داده می شود، بدین معنی که دانش آموزان از وضع یادگیری خود شناخت بیشتری پیدا می کنند و والدین نیز در جریان تحصیلی و تربیتی فرزندان خود قرار می گیرند.

۳) تأکید بر اهداف آموزشی و پرورشی باتوجه به فرایند یادگیری: در این طرح به اهداف آموزشی و پرورشی، در جریان یادگیری توجه می شود. دانش آموزان بطور پیوسته از وضعیت یادگیری خود، مطلع می شوند و توصیه هایی به صورت شفاهی و مکتوب به آنها ارائه می شود. در ارزشیابی توصیفی این فرصت برای معلم و دانش آموزان، فراهم می شود که به اصلاح فرایند یاددهی ـ یادگیری بپردازند و کمبودها و نقایص آن را جبران کنند.

۴) فراهم کردن زمینه مناسب برای حذف حاکمیت مطلق امتحانات پایانی در تعیین سرنوشت تحصیلی دانش آموزان: در این طرح نقش ارزشیابی تکوینی در تصمیم گیری پیشرفت تحصیلی و ارتقاء دانش آ موزان بسیار برجسته و آشکار است و تأثیر ارزشیابی پایانی در سرنوشت تحصیلی آنها به مراتب کاهش می یابد. در ارزشیابی توصیفی تصمیم گیری درباره ارتقاء یا تکرار پایه دانش آموزان به عهده معلم و شورای مدرسه است و شورای مدرسه فقط زمانی تصمیم به تکرار پایه می گیرد که برای دانش آموز تأثیر مثبت داشته باشد از این رو باتوجه به افزایش اختیارات مدرسه، میزان مردودی دانش آموزان بطور چشمگیری کاهش می یابد.

۵) افزایش بهداشت روانی محیط یاددهی ـ یادگیری: در این طرح اضطراب و تنش دانش آموزان به علت کم شدن اعتبار امتحانات پایانی کاهش می یابد. از آنها که ارزشیابی توصیفی در بررسی عملکرد دانش آموزان از مقیاس رتبه ای بهره می گیرد، فشار والدین و معلم بر دانش آموزان برای کسب نمرات ممتاز، بسیار کم می شود، رقابت های نامناسب هم در میان دانش آموزان برای گرفتن نمرات بالاتر از بین می رود و پدیده تقلب در مدرسه و کلاس درس، کاهش پیدا می کند.

ویژگیهای ارزشیابی توصیفی

۱) پویایی: پویایی به این معنی است که ارزشیابی یار و یاور جریان یاددهی ـ یادگیری است و دوش به دوش یادگیری به پیش می رود و آن را غنی می کند. ویژگی پویایی در ارزشیابی توصیفی چند نکته را آشکار می کند: الف ـ ارزشیابی به مثابه ابزاری برای یادگیری است. ب ـ ارزشیابی با یادگیری ارتباط تنگاتنگی دارد. ج ـ ارزشیابی بر معیارها و میزان های موفقیت در یادگیری تأکید دارد. د ـ ارزشیابی بر بازخوردهای پیوسته تأکید دارد.

۲) بازخورد: یکی از ویژگی های مهم ارزشیابی، بازخورد است. اگر بازخورد نباشد، ارزشیابی توصیفی نمی تواند جهتگیری اصلاحی داشته باشد. بازخورد سبب می شود، که فعالیت های یادگیری در جهت انتظارات آموزشی قرار گیرد و عاملی بسیار مؤثر و ثمربخش در بهبود عملکرد یادگیری است. بازخورد نظر و واکنش معلم نسبت به وضع یادگیری دانش آموزان است. در جریان بازخورد برای دانش آموز مشخص می شود، که از لحاظ آموزشی در چه وضعی قرار دارد. بازخورد به دانش آموز کمک می کند، تا خطاها و اشتباهاتش را در جریان یادگیری کاهش داده و وظایف و تکالیفش را با دقت بیشتری انجام دهد.

۳) کیفی بودن: ارزشیابی توصیفی یک ارزشیابی کیفی است، که در آن مقیاس رتبه ای، جایگزین مقیاس فاصله ای شده است و بازخورد آن نسبت به عملکرد و فعالیت های یادگیری دانش آموزان، به صورت کیفی است. مقیاس رتبه ای از انعطاف پذیری بیشتری برخوردار است. ویژگی کیفی در ارزشیابی توصیفی، رقابت نامناسب دانش آموزان را کاهش می دهد و حساسیت آنها را برای کسب نمره از بین می برد و یا به حداقل می رساند.

۴) فرآیندی: در این شیوه ارزشیابی با توجه به فرایند یادگیری، تلاش بر این است که دانش آموز به مفهوم فراشناخت دست پیدا کند یعنی بتواند آنچه را که در یک موقعیت فراگرفته است، در موقعیت دیگر نیز بکار گیرد. ارزشیابی توصیفی فرصتی را برای معلم و شاگردان فراهم می کند، تا روند یاددهی ـ یادگیری را بهتر مدیریت کنند و با روش های یاددهی و یادگیری آشنا شوند.

ابزارهای ارزشیابی توصیفی

۱) پوشه کار: ابزاری است، که از مجموعه نمونه کارهای دانش آموزان، به صورت فردی یا گروهی تهیه می شود و نشان دهنده تلاش و پیشرفت آنها در یک زمینه خاص و برای مدت زمان مشخصی است. محتوای آن با همکاری معلم و دانش آموز به صورت آگاهانه و هدفمند انتخاب و سازماندهی می شود و معلم به طور مستمر آن را مورد ارزیابی قرار داده و بازخورد لازم را برای رفع اشکالات یادگیری به دانش آموز ارائه می دهد.

۲) آزمون عملکردی: آزمون عملکردی از فعالیت ها و عملکرد واقعی دانش آموز، ارزشیابی به عمل می آورد تا دانش آموز آنچه را که از مهارت و دانش کسب کرده است، در عمل از خود بروز دهد. آزمون های عملکردی، فرآیندها و فرآورده های یادگیری را به طور مستقیم می سنجد و از آنجا که این آزمون ها با مهارت سر و کار دارند، به معلم کمک می کند، تا از مهارت ها و میزان درک و فهم دانش آموزان اطلاع داشته باشد.

۳) چک لیست: عبارت است از مجموعه ای از نشانه ها و شواهد، که به یک انتظار یا انتظارات خاصی مربوط می شوند. معلم براساس تشخیص خود، چک لیست ها را برای مواد درسی و اهداف مختلف تهیه و اجرا می کند. چک لیست ها باید ساده و محدود باشند و بهتر است زمانی که دانش آموزان در کلاس، در حال فعالیت های یادگیری هستند، اجرا شود، تا روند پیشرفت آنان را نشان دهد.

۴) واقعه نگاری: واقعه نگاری عبارت است از توصیف عینی از رفتار دانش آموز در یک موقعیت خاص و تفسیر آن موقعیت توسط مشاهده کننده ای که آن را ثبت کرده است. گزارش واقعه نگاری باید دارای تاریخ، توصیف واقعی رویداد و تفسیر آن باشد. این ابزار بر خلاف چک لیست ها به صورت منظم مورد استفاده قرار نمی گیرد و عمدتاً رفتارها و فعالیت های خاص دانش آموزان را در بر می گیرد.

۵) خودسنجی و همسال سنجی: خودسنجی عبارت است از ارزشیابی فرد از عملکرد فعالیت های یادگیری خودش و همسال سنجی عبارت است از ارزشیابی دانش آموز از عملکرد و فعالیت های یادگیری همسالانش. هدف اساسی این دو روش، ایجاد احساس مسئولیت بیشتر به یادگیری خود و همسالان است.

۶) آزمون های مداد کاغذی: این آزمون ها بنا به نظر معلم در برخی از دروس مانند ریاضی اجرا می شود و باید به گونه ای طراحی شود، که دانش آموز احساس نگرانی و اضطراب نداشته باشد.

اجرای این آزمون ها همانند اجرای تکالیف کلاسی است. معلم باید در ارزیابی این آزمون ها، به دانش آموزان بازخورد توصیفی ارائه دهد و از دادن هرگونه نمره یا رتبه، بپرهیزد.

۷) تکالیف درسی: تکالیف درسی یکی از ابزارهای مهم ارزشیابی توصیفی است. اگر معلم در ارائه و بررسی تکالیف درسی، مدیریت خوبی داشته باشد، این ابزار می تواند عملکرد و فعالیت درسی دانش آموزان را به خوبی مورد سنجش و ارزیابی قرار دهد.

روش ارزیابی تکالیف درسی، همان روش ارائه بازخورد توصیفی است. اظهار نظر معلم در بررسی تکالیف درسی بر کیفیت کار دانش آموز می افزاید، بدین معنی که ضعف و قوت کار دانش آموز آشکار می شود، این امر به او کمک می کند تا کارایی و کیفیت فعالیت خود را بیشتر و بهتر کند.

نتیجه گیری

با توجه به اینکه الگوی ارزشیابی توصیفی در ارزیابی عملکرد دانش آموزان، دیدگاه کاملتری نسبت به ارزشیابی سنتی دارد، ولی نباید به عنوان رویکردی مخالف و معارض با نظام ارزشیابی سنتی تلقی شود. همانطور که گفته شد، ارزشیابی توصیفی دیدگاه کاملتری نسبت به ارزش های تحصیلی دانش آموزان دارد و روش های فعال تدریس، به عنوان پیش شرط تحقق آن، مطرح است. در ارزشیابی توصیفی به جنبه های مهارت ذهنی و ابعاد اجتماعی، عاطفی و روانی دانش آموزان توجه شده که در نظام ارزشیابی سنتی مورد بی مهری و فراموشی قرار گرفته است. همچنین با توجه به ابعاد مختلف شخصیت دانش آموزان و وجود فرایندهای عالی ذهنی و تفکر انتقادی و خلاق در آنها، نمی توان با آزمون های مداد کاغذی، که تنها ابزار ارزشیابی سنتی است، به سنجش و ارزیابی آنها پرداخت. ولی با توجه به ابزارهای ارزشیابی توصیفی، می توان به وجود و میزان آنها در دانش آموزان، پی برد.

منابع

۱ـ حسنی، محمد، حسین احمدی (۱۳۸۵): ارزشیابی توصیفی، چاپ سوم، تهران: انتشارات مدرسه

۲ـ حسنی، محمد (۱۳۸۷): راهنمای اجرای ارزشیابی توصیفی، اردبیل: انتشارات سازمان آموزش و پرورش اردبیل

۳ـ رستگار، طاهره (۱۳۸۶): ارزشیابی در خدمت آموزش، چاپ ششم، تهران: انتشارات موسسه فرهنگی منادی تربیت.

۴ـ سازمان آموزش و پرورش اردبیل (۱۳۸۶): روش‌ها و ابزارهای ارزشیابی تکوینی، اردبیل: انتشارات سازمان آموزش و پرورش.

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی